Ο έλεγχος της κρίσης, η δημιουργία της ελπίδας

Βρυξέλλες, 13-14 Ιανουαρίου 2014    

 

 

Σεμινάριο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την Ελληνική Προεδρία στις Βρυξέλλες            

 

 

«Ελλάδα- ΕΕ:

Ο έλεγχος της κρίσης, η δημιουργία της ελπίδας»

Εισήγηση του

Αθ. Θεοδωράκη,

πρώην Αν. ΓΔ στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή,

συγγραφέα, πολιτειολόγου

 

«Υπάρχει ελπίδα, και πού βρίσκεται;

Για τα ουσιώδη δεν υπάρχουν προβλέψεις στην ιστορία»

Κορνήλιος Καστοριάδης

 

 

Δεν φταίνε οι αριθμοί. Οι αριθμοί είναι μέσα έκφρασης και παρουσίασης της ποικίλης ανθρώπινης δραστηριότητας. Για να καταλάβουμε την βαθιά, συστημική κρίση που ζούμε, πρέπει να κινηθούμε σε πεδία διαφορετικά, όπως είναι: η αντίληψή μας για την ευημερία, η ζωτικότητα του κοινωνικού συμβολαίου και η σημασία των αξιών, οι μεγάλες διεθνείς ανακατατάξεις, η σχέση μας με το περιβάλλον, ο ρόλος της τεχνολογίας. Οι αριθμοί που τόσο εύκολα προβάλλονται καθημερινά (δείκτες, ποσοστά, συγκρίσεις, πίνακες, αυξομειώσεις, στατιστικές) ούτε είναι το πρόβλημα, ούτε αποτελούν και τη λύση του προβλήματος που ζούμε.

Ας δούμε λοιπόν πρώτα πιό είναι το θέμα μας. Ενα οικονομικό μοντέλο καταρρέει, ένας μεταπολεμικός κόσμος τελειώνει, μια μεγάλη πλανητική μετάλλαξη συντελείται σε όλα τα επίπεδα. Δεν πρόκειται μόνο για αλλαγή των στρατιωτικών συσχετισμών, οι τεχνολογικές αλλαγές και η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας άλλαξαν τα δεδομένα και τώρα πρέπει να γίνουν νέες επιλογές. Οι επιλογές αυτές αφορούν ακριβώς τη νέα περίοδο που άρχισε, το μέλλον των κοινωνιών μας, την πρόσβαση των ανθρώπων στα παγκόσμια δημόσια αγαθά, τον έλεγχο των  στις νέων τεχνολογιών, αλλά και τους παλιούς ανταγωνισμούς γύρω από τις πηγές ενέργειας, το νερό και τα τρόφιμα. Στο πλαίσιο αυτό η κρίση στην Ελλάδα, ως απότοκος της διεθνούς κρίσης που ξεκίνησε στις ΗΠΑ ως κρίση παραγώγων, εξελίχθηκε στην Ευρώπη ως δημοσιονομική και τραπεζική και έγινε στη συνέχεια κοινωνική, δηλαδή πολιτική, είναι ταυτόχρονα σχετική και ενδεικτική. Η Ελλάδα βρέθηκε εντελώς απροετοίμαστη, αλλά τα πολύ μικρά είναι τα μεγέθη της ελληνικής οικονομίας σε σχέση με την ευρωπαϊκή ή την παγκόσμια, δεν δίνουν απάντηση στο πρόβλημα. Οι εσωτερικές αδυναμίες του ελληνικού πολιτικού συστήματος έπρεπε να είχαν αντιμετωπισθεί με ριζικές μεταρρυθμίσεις, όταν έγινε  ένταξη της χώρας στο ευρώ. Η Ελλάδα δεν έκανε αυτά που έπρεπε να κάνει και η Ευρώπη δεν έπαιξε τον ρόλο της. Η ευκολία του φθηνού χρήματος οδήγησε όλους στην αδράνεια και η κοινωνία μας πληρώνει τώρα βαρύ τίμημα.

Πώς τίθεται λοιπόν το πρόβλημα; Πρόκειται για πρόβλημα κατανόησης του αδιεξόδου και στη συνέχεια υπέρβασης του ισχύοντος μοντέλου, ενός μοντέλου που βασίστηκε αποκλειστικά στην οικονομία, ξέχασε τον άνθρωπο, παραμέλησε την κοινωνία, ευτέλησε την πολιτική και υποβάθμισε την δημοκρατία. Η μονοσήμαντη λογική του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού οδήγησε τα πράγματα στα άκρα. Δεν αναφέρομαι μόνο για τις τρομακτικές ανισότητες που ζούμε, μιλώ για τα ίδια τα εργαλεία του συστήματος, όπως οι τράπεζες και οι πολυεθνικές που ξέφυγαν από κάθε έλεγχο και έχουν αυτονομηθεί. Αυτή την αυτονομία την πληρώνει τώρα η ίδια η οικονομία, οι επειχειρήσεις, αλλά και η κοινωνία. Θα την πληρώσει τόσο η πολιτική, όσο και η δημοκρατία, αυτό το ανεκτίμητο συλλογικό αγαθό. Η κυριαρχία της οικονομίας, η «θεοποίηση της αγοράς» (Πάπας Φραγκίσκος) δεν έφερε την ισορροπία, γιατί δεν υπάρχει ισορροπία χωρίς πολιτική, τελικά δεν υπάρχει ισορροπία χωρίς δημοκρατία. Η αέναη διακίνηση των προϊόντων παράγει πλούτο για πολύ λίγους, αλλά το εμπόριο χωρίς κανόνες οδηγεί στην καταστροφή του πλανήτη, αφού οι πηγές είναι περιορισμένες και ο ανταγωνισμός δεν έχει όρια. Η νεοφιλελεύθερη πολιτική δεν διασφαλίζει ούτε αυτό που επαγγέλεται, δηλαδή την ομαλή λειτουργία της αγοράς. Γι αυτό και το κράτος παρεμβαίνει, αλλοιώς θα οδηγηθούμε σε κοινωνικές εκρήξεις.

Ας δούμε τώρα και σε αυτό το πλαίσιο το ευρωπαϊκό ζήτημα. Το ευρωπαϊκό όνειρο φθίνει, έφτασε στα όριά του, δεν έχει πλέον δυναμισμό. Ξεκίνησε ως ύψιστο πολιτικό σχέδιο ειρήνης και δημοκρατίας, αλλά γρήγορα έγινε οικονομικό πρόγραμμα, έγινε ζήτημα διαχείρισης, προϋπολογισμού και ατέλειωτων διαπραγματεύσεων και συμβιβασμών. Η οικονομική ενοποίηση ταυτίστηκε με την ελεύθερη κυκλοφορία εμπορευμάτων και με ένα κοινό νόμισμα το οποίο δεν έχει επαρκή πολιτική στήριξη. Η κρίση απέδειξε ότι η σημερινή αρχιτεκτονική της ΕΕ δεν είναι λειτουργική. Δεν έχουμε τα εργαλεία αντιμετώπισης της κρίσης, αυτοσχεδιάζουμε, είμαστε στο «βλέποντας και κάνοντας». Οι Συνθήκες δεν τηρούνται, τα κριτήρια του Μάαστριχτ δεν μπορούν να εφαρμοστούν κατά ενιαίο τρόπο, επειδή οδηγούν στην πράξη στη διεύρυνση των εσωτερικών ανισοτήτων. Είναι φανερό ότι το μοντέλο που είχαμε μέχρι τώρα, είναι ακατάλληλο για τη νέα περίοδο.

Αυτό που έχει συνεπώς κύρια σημασία είναι η υπέρβαση της κρίσης, δηλαδή η σύλληψη ενός νέου μοντέλο της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Μιας ενοποίησης που είτε θα είναι πολιτική, είτε δεν θα υπάρξει. Γι αυτό θεωρώ ότι χρειάζεται μια νέα ισορροπία ανάμεσα στο κοινό ευρωπαϊκό οικοδόμημα και τα κράτη-έθνη που το απαρτίζουν. Αν το νέο ζητούμενο είναι η πολιτική εμβάθυνση και ενοποίηση της ΕΕ κι όχι η ατέρμονη διεύρυνση ως φυγή προς το άγνωστο, αυτό μας οδηγεί σε μια Πολιτική Ενωση, σε μια «νέου τύπου ευρωπαϊκή ομοσπονδία των κρατών-εθνών», (Ζακ Ντελόρ). Μια νέα σχέση μεταξύ μας, ένα νέο ελκυστικό και λειτουργικό μοντέλο πρέπει να προκύψει, ώστε το ισχυρό κοινοτικό οικοδόμημα να στηρίζεται πρωτίστως στα ίδια τα δημοκρατικά κράτη-έθνη που το απαρτίζουν. Να τα εκφράζει αλλά και να αντλεί από αυτά γενεσιουργό δύναμη. Να τα στηρίζει στο νέο τους ρόλο και όχι να επιζητεί την υπέρβασή τους. Δεν πρόκειται για προσωπείο, ούτε για επιστροφή στο κράτος-έθνος. Ούτε πρόκειται για δημιουργία υπερκράτους, η Ευρώπη εξάλλου δεν θα γίνει ποτέ ένα υπερκράτος που θα αφομοιώσει και θα εξαφανίσει τα μικρά ή μεγάλα, περήφανα όμως, ιστορικά, έθνη της. Η νέα Ευρώπη πρέπει να στηριχθεί ταυτόχρονα στα κράτη-έθνη και στους ευρωπαίους πολίτες, να στηριχθεί σε αυτούς που πραγματικά και βιωματικά συμμετέχουν, για να ενδυναμωθεί τόσο προς τα έξω (με κοινή άμυνα, με κοινή εξωτερική πολιτική), όσο και προς τα μέσα (ποιότητα ζωής με στροφή στον άνθρωπο, στήριξη της  πραγματικής οικονομίας, μικρή και μεσαία επιχειρηματικότητα). Αυτή η επιλογή σημαίνει και εξεύρεση των μέσων, δηλαδή ομοσπονδιακό προϋπολογισμό με ισχυρές αναδιανεμητικές πολιτικές.

Χρειάζεται λοιπόν μια νέα μέθοδος, μια νέα λογική, μια νέα σύνθεση, μια νέα σχέση ανάμεσα στην ΕΕ και τα κράτη-μέλη της. Το νέο σχήμα θα είναι μια Πολιτική Ενωση, θα εκφράζει έναν ενεργό «εθνο-ευρωπαϊσμό» και όχι τον «ευρω-μηδενισμό». Εδώ  το πολιτικό στοιχείο θα είναι καθαρό και κυρίαρχο: Ευρωπαϊκή Πολιτική Ένωση, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με ουσιαστικές αρμοδιότητες, Ευρωπαϊκή Επιτροπή με ρόλο κεντρικής κυβέρνησης, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για χάραξη στρατηγικών επιλογών και ενεργοί ευρωπαίοι πολίτες με αποφασιστικό ρόλο (τοπικές, εθνικές, ευρωπαϊκές εκλογές, γενικά και ειδικά δημοψηφίσματα, πρωτοβουλίες, αναφορές). Η νέα έννοια της κυριαρχίας θα είναι διττή, θα αφορά τόσο το εθνικό όσο και το ευρωπαϊκό πλαίσιο. Το ίδιο θα πρέπει να γίνει με τη δημοκρατία: τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο δεν νοείται υποχώρηση της δημοκρατίας, όπως είδαμε να γίνεται στη διάρκεια της κρίσης (έκθεση DEMOS). Η ολοκλήρωση με βάση την αγορά απέτυχε, η πολιτική έχει πλέον τον λόγο. Η επιστροφή της πολιτικής είναι αναγκαία για την αναζωογόνηση της Ευρώπης και τη δημιουργία μιας ανθρώπινης Ευρώπης.

Η κρίση που ζούμε είναι πράγματι ευκαιρία που πρέπει αξιοποιήσουμε για να βγούμε σε μια άλλη λεωφόρο. Να βάλουμε το άλογο μπροστά από το κάρο. Να δημιουργήσουμε νέες δυναμικές, μια νέα σύνθεση και μια βιώσιμη οικονομία, χωρίς την παγίδα του δογματικού ανταγωνισμού. Ζητείται μια νέα σχέση της πολιτικής με την οικονομία, με την κοινωνία, μια νέα σχέση του πολίτη με το κράτος και με την ΕΕ. Η Ευρώπη χρειάζεται τώρα μια νέα δυναμική και όχι γραφειοκρατική μέθοδο λειτουργίας, χρειάζεται δηλαδή την πολιτική, αφού η επιστροφή της πολιτικής στη δημόσια σφαίρα είναι προϋπόθεση υπέρβασης του αδιεξόδου. Το νέο όραμα, αυτό του «ευρωπαϊκού κοινωνικού συμβολαίου» ( Ulrich Beck) είναι υπό εκκόλαψη και πάνω σε αυτό θα χτιστεί η νέα Ευρώπη. Θα προσέθετα εδώ και το πολιτικό στοιχείο, δηλαδή το νέο «ευρωπαϊκό πολιτικό και κοινωνικό συμβόλαιο». Αυτό είναι το νεό ευρωπαϊκό όραμα, μια βιώσιμη οικονομία σε μια βιώσιμη ευρωπαϊκή δημοκρατία. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με τη λαϊκή, δημοκρατική νομιμοποίηση που διαθέτει πρέπει να παίξει τον πολιτικό του ρόλο και να αναδείξει τα αιτήματα των ευρωπαίων πολιτών. Αιτήματα που αφορούν νέα στρατηγική, νέες πολιτικές και απτά αποτελέσματα.

Ο έλεγχος της κρίσης, οι νέες προτεραιότητες, η επιστροφή της πολιτικής, όλα αυτά αφορούν ταυτόχρονα την Ελλάδα και την Ευρώπη. Με την έννοια αυτή αναπόφευκτα η αλλαγή θα είναι διπλή. Δεν γίνεται σήμερα διαφορετικά, κράτη-μέλη και ΕΕ, ειδικά στην ευρωζώνη, είμαστε αλληλοεξαρτώμενοι. Θα προχωρήσουμε μαζύ, αλλά ως ισότιμοι εταίροι, αυτή είναι η μοίρα μας κι αυτή είναι  και η επιλογή μας. Η Ελλάδα, που θυσιάστηκε πολλές φορές στη ιστορία, για την Ευρώπη, έχει εδώ τον ρόλο της. Η πολιτική, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η κοινωνία, ο πολίτης, όλα αυτά χρειάζονται εκ νέου βάπτιση στην στην ελληνική φιλοσοφία, στον ελληνικό πολιτισμό. H κρίση θα οδηγήσει στην αλλαγή πολιτικής, η σημερινή ελληνική τραγωδία μέσα πό την κάθαρση, θα αναδείξει μια νέα Ελλάδα και μια νέα Ευρώπη.

Μπορούμε να δημιουργήσουμε αυτή την άλλη Ευρώπη, μπορούμε να ελπίζουμε σε ένα καλύτερο αύριο.