Συμπονετική δημοκρατία

Για μια συμπονετική δημοκρατία

 

του

Αθανασίου Θεοδωράκη

πολιτικού επιστήμονα

www.neopolitevma.gr

 

Οι ακρότητες του σύγχρονου καπιταλισμού, ο κυνισμός των ελεγχομένων από τα κερδοσκοπικά κεφάλαια κυβερνήσεων και η αποτυχία του ισχύοντος οικονομικού συστήματος οδηγούν τις κοινωνίες στην απόγνωση. Αναζητώντας τις νέες τάσεις στην πολιτική σκέψη αρκετοί διανοητές επιμένουν στο θέμα της αναδιατύπωσης του κοινωνικού στοιχείου και πρόταξης της ανθρώπινης διάστασης.

Ο  όρος «συμπονετική δημοκρατία» ανήκει στην γαλλίδα καθηγήτρια  Μυριάμ Ρεβώ ντ’Αλλόν το βιβλίο της οποίας «Ο συμπονετικός άνθρωπος» εκδόθηκε από το βιβλιοπωλείο της «Εστίας», σε μετάφραση του Μιχάλη Πάγκαλου. Το βιβλίο πραγματεύεται μια άλλη διάσταση της πολιτικής θεωρίας και δράσης, θεμελιώνει την ενσωμάτωση της συμπόνιας στον πολιτικό χώρο και χαράσσει ταυτόχρονα μια θετική οριοθέτηση του θέματος με βάση κυρίως τον Ρουσσώ. Οπως εύστοχα σημειώνει και ο Βασίλης Καλαμάρας στην «Ελευθεροτυπία» της 26ης Σεπτ. 2013, η συγγραφέας «πηγαίνει ενάντια στη Χάνα Άρεντ, η οποία αντιτάχθηκε μετά σθένους σε κάθε αναγνωρίσιμη παρουσία της καλοσύνης και της συμπόνιας στο δημόσιο λόγιο και στη δημόσια πράξη».

Πρόκειται για πανάρχαιο πρόβλημα που αποκτά σήμερα ειδική σημασία. Πέρα όμως από τους κλασσικούς, δηλ. τον Αριστοτέλη, τον Τοκβλίλ, τον Ρουσσώ και πολλούς άλλους η σύγχρονη πολιτική αντίληψη αναδεικνύεται κυρίως από την εμπέδωση του κοινωνικού κράτους. Το ίδιο το δυτικό κράτος αναγνώρισε την ανάγκη ανάπτυξης του κοινωνικού τομέα (υγεία, ασφάλιση, σύνταξη) ως προϋπόθεση πραγμάτωσης του κοινωνικού συμβολαίου. Η χριστιανική αντίληψη ιστορικά στήριξε αυτές τις αντιλήψεις, από το ισχυρό αγγλοσαξωνικό care μέχρι και σήμερα, επηρεάζει τη δράση κρατών,  συλλόγων και ατόμων. Ο ουμανισμός, τα ανθρώπινα συναισθήματα, η συμπόνια, η έγνοια, το άδολο ενδιαφέρον και η φροντίδα για τον άλλον και επέκεινα ο αγώνας κατά του κοινωνικού αποκλεισμού και της φτώχειας αποκτούν έτσι ένα νέο θεωρητικό πλαίσιο, που θα επιτρέψει στη ανθρώπινη «συγκινητική παρόρμηση» να αναπτύξει νέες μορφές δράσης.

Η ανθρώπινη διάσταση στην ολότητά της προβάλλει και πάλι ως έσχατο σημείο αντίστασης στην ξέφρενη πορεία της οικονομίας και του διεθνούς συστήματος. Ολες οι εμπειρίες, με εξαίρεση την κυριαρχούσα του νεοφελευθερισμού, τείνουν στην επανεξέταση των πρακτικών που επιδιώκουν εδώ και δεκαετίες την απορρύθμιση των αγορών και την κυριαρχία της λογικής του άκρατου ανταγωνισμού.

Οι αρχαίοι είχαν διατυπώσει σχετικές θέσεις. Ο Δημοσθένης είχε πεί ότι «είμαστε όλοι άνθρωποι και  γι αυτό έχομε χρέος να κάνουμε μόνο τέτοιες προτάσεις και να ψηφίζουμε τέτοιους νόμους  που κανενός του ανθρώπου το αίσθημα δεν θα πληγώσουν….»

Τί σημαίνει όμως ανθρωπισμός σήμερα; Τώρα που όλα αναθεωρούνται ή ευτελίζονται, ο άνθρωπος χρειάζεται αρχές, αξίες, συνεργασία, συνεννόηση, κατανόηση και αξιοπρέπεια.

Ο αττικός ανθρωπισμός επηρέασε την κλασική πολιτική σκέψη και κατ’επέκταση τον βυζαντινό και αναγεννησιακό ανθρωπισμό. Η γνωστή ρήση «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος» δείχνει το δρόμο που ακολούθησε η αττική σκέψη και στη συνέχεια η λατινική γραμματεία, με το ρητό: «Ανθρωπος είμαι, τίποτε το ανθρώπινο δεν το λογιάζω ξένο» (βλ. Werner Jaeger, « Δημοσθένης », εκδόσεις MIET).

Ο εμπλουτισμός της πολιτικής σκέψης με την ανθρώπινη διάσταση, ο ρόλος των συναισθημάτων, η αναθεώρηση της οικονομικής πρακτικής με βάση τη βιώσιμη οικονομία και την οικολογία αποτελούν βασικά συστατικά επιτυχίας για τη δημιουργία ενός νέου, δημοκρατικού και ανθρώπινου μοντέλου διακυβέρνησης. Η έκδοση στα ελληνικά του βιβλίου της Μυριάμ Ρεβώ ντ’Αλλόν «Ο συμπονετικός άνθρωπος» ήρθε σε μια κρίσιμη στιγμή. Η κοινωνική κρίση, τα μεγάλα ερωτηματικά για το αύριο, η αγωνία των ανθρώπων, η έκδηλη έκφραση αλληλεγγύης, πρέπει να μεταφραστούν στην πολιτική θεωρία και πράξη ώστε να προκύψει μια νέα σύνθεση.

Δεν λείπουν ωστόσο οι παρεξηγήσεις ή ο κίνδυνος εργαλειοποίησης και χρησιμοποίησης της συμπόνιας από το πολιτικό θέατρο, το «κράτος-θέαμα» ή ό,τι συγκινησιακό σύνθημα σκαρφισθεί η επικοινωνιακή ανάγκη των επαγγελματιών της πολιτικής.  Ο πολίτης καλείται  σε εγρήγορση: όπως εννοεί η συγγραφέας, δεν πρέπει η φτώχεια να οδηγεί στον αποκλεισμό από το πολιτικό συμβόλαιο. Πεδίον δόξης λοιπόν λαμπρόν για όσους ασχολούνται στις κοινωνικές επιστήμες με το θέμα της περιθωριοποίησης, της αποξένωσης, της απαξίωσης του ανθρώπου. Η έγνοια για τα προβλήματα και τον πόνο του άλλου μπορούν να αποτελέσουν οικουμενικό σημείο σύγκλισης και ταύτισης τόσο σε προσωπικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Για ένα άλλο δημόσιο χώρο, με ανθρώπινο πρόσωπο, για μια «δημοκρατία αξιοπρέπειας και ανθρωπιάς».