Ανθρώπινη μοναξιά και κοινωνικό μοντέλο

Ανθρώπινη μοναξιά και κοινωνικό μοντέλο

του
Αθανασίου Θεοδωράκη,
πολιτικού επιστήμονα

(συγγραφέα του βιβλίου «Πίσω στο χωριό….Η απάντηση στην κρίση είναι η αγροτική παραγωγή», εκδόσεις Λιβάνη)

 

Το άρθρο του Sylvain Bordiec (SB) Η σκανδιναβικού τύπου μοναξιά διαδίδεται στην Ευρώπη” που δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα ppol  (http://www.ppol.gr/cm/index.php?Datain=8617&LID=1) θέτει κάποια ουσιώδη ζητήματα ως προς την εξέλιξη των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Ο προβληματισμός αυτός απασχόλησε από τη δεκαετία του ‘70 τους ερευνητές και η εξέλιξη της κοινωνιολογίας μας έδωσε χρήσιμες αναλύσεις των τάσεων αλλά και των αποκλίσεων ανάμεσα σε χώρες και βεβαίως ανάμεσα σε κοινωνικές ομάδες. Σε ό,τι αφορά τις διαφορές των κοινωνιών στην εκπαίδευση και τον σημαντικό  ρόλο της οικογένειας στην οικονομία επισημαίνω το όντως προφητικό βιβλίο του  Emmanuel Todd, « L’illusion économique », éditions GALLIMARD, Paris 1998.

Πριν λίγους μήνες (12 Ιουνίου 2013) η εφημερίδα «Le Monde» είχε ένα αφιέρωμα στα κοινωνικά θέματα, στο θέμα της οικογένειας και της βοήθειας προς τους νέους, στο θέμα της τρίτης ηλικίας με αναφορές στον τρόπο αντιμετώπισης των ζητημάτων περίθαλψης των ηλικιωμένων, των σχέσεων με τους συγγενείς, κοκ. Ολα αυτά σχετίζονται με το ευρύτερο ζήτημα της εξέλιξης της οικογένειας, του διαφορετικοήυ ρόλου της στον ευρωπαϊκό νότο ή στον βορρά. Είναι φανερό ότι ο ρόλος της οικογένειας στην κοινωνία ποικίλει από χώρα σε χώρα και από ήπειρο σε ήπειρο. Τόσο οι ανθρωπολογικές εξελίξεις (οικογένειες νέου τύπου στη Δύση με παράλληλη εξέλιξη του δικαίου) όσο και η βαθιά κρίση που ζούμε επαναφέρει το θέμα προς συζήτηση.

Ειδικά στην Ελλάδα, όπου πλέον η οικογένεια έχει αναλάβει να στηρίξει ουσιαστικά τους νέους, το ζήτημα της ανθρώπινης μοναξιάς και της ατομικής περιχαράκωσης, αλλά και της περιθωριοποίησης αξίζει να προσεχθεί περισσότερο. Στην χώρα μας υπάρχει ευτυχώς απόθεμα κοινωνικής αλληλεγγύης και ο κύριος θεσμός μέσω του οποίου αυτή εκδηλώνεται είναι η  οικογένεια. Διαβάζω στην εφημερίδα «Ελευθεροτυπία» της 21ης Μαίου 2013: «Η κρίση κάνει καλό στις Ελληνίδες μάνες, κατά το γαλλικό πρακτορείο AFP, που επικαλείται εμπειρικά στοιχεία σχετικά με την αύξηση του αριθμού των ενηλίκων που μένουν με τους γονείς τους. Μπορεί η Ελλάδα να μην είναι Αγγλία, όπου η ενηλικίωση οδηγεί αυτομάτως και σε έξοδο από τη γονική εστία, αλλά, ακόμα κι έτσι, η κρίση έχει ωθήσει πολλούς, λέει το AFP, να επιστρέψουν στο σπίτι των γονιών τους, οι οποίοι τους βοηθούν κυρίως με το να αναλαμβάνουν τη διατροφή τους και να τους προσφέρουν στέγη, γλιτώνοντας το ενοίκιο. Πέρα από τη γραφικότητα της όλης υπόθεσης, η είδηση παρουσιάζει ενδιαφέρον, γιατί έστω και παρενθετικά αποτυπώνει για το ξένο κοινό τη βιωμένη για τους πολίτες πραγματικότητα του ελληνικού κοινωνικού κράτους, που συνοψίζεται στη λέξη «απουσία». Η ευρύτερη ελληνική οικογένεια επί δεκαετίες ολόκληρες – για να αναφερθούμε μόνο στη σύγχρονη εποχή – υποκαθιστά το κοινωνικό κράτος, παρέχοντας, πέρα από την όποια συναισθηματική ασφάλεια, ουσιαστική οικονομική βοήθεια, που ξεκινά από το «χαρτζιλίκι» για τους νεότερους και φτάνει ώς την παροχή στέγης, τροφής κι άλλων χρειωδών σε όσα μέλη το έχουν ανάγκη».

Χωρίς να ξεχνούμε τα κύρια κατά τον Em. Todd (ενηλικίωση, υπευθυνότητα, ανάληψη πρωτοβουλίας, εκπάιδευση κοκ) στην εποχή της κρίσης το απόθεμα αλληλεγγύης, η οικογενειακή στήριξη, η ψυχική και οικονομική βοήθεια προς τη νέα γενιά που μεγάλωσε σε καθεστώς ευμάρειας είναι θετικά στοιχεία για την ψυχολογική ισορροπία και την επιτυχία στη ζωή. Χρειάζεται όμως πέρα από την οικογένεια σταθερή πολιτική, έμπρακτη αλληλεγγύη και κυρίως προοπτική ανάπτυξης για δημιουργία θέσεων εργασίας. Το 60% των νέων μας είναι σήμερα άνεργοι κι αυτό συνιστά κίνδυνο πρώτα για τους ίδιους τους νέους, για την κοινωνική ειρήνη, για τη δημοκρατία που ταυτίζεται πλέον στα μάτια των ανέργων νέων με την κρίση και τις άδικες πολιτικές.

Μέσα στο δύσκολο κοινωνικό σκηνικό που δει η Ελλλάδα η μοναξιά σήμερα εκφράζεται με πολλούς τρόπους. Με φυγή προς τις παρέες, την έξοδο, το αλκοόλ, δυστυχώς και τα ναρκωτικά, ή όπως βλέπουμε και την ουσιαστική απορρόφηση του χρόνου των νέων από το διαδίκτυο και τα κοινωνικά μέσα δικτύωσης. Πολλοί νέοι ζουν πλέρον στον εικονικό κόσμο, δεν θεωρούν το διαδίκτυο ως ένα εργαλείο, αλλά έχουν ταυτισθεί μαζύ του, χάνοντας την επαφή με την πραγματικότητα και στερούμενοι τις χαρές της ζωής. Το βλέπεις παντού, το ζεις σε κάθε επίπεδο.

Ποιές είναι οι ρεαλιστικές διέξοδοι για τους νέους σε μια χώρα όπως η δική μας; Σε μια χώρα που ζει την τρομερή ανεργία, την διάλυση της μεσαίας τάξης, την παρα-οικονομία, την ανασφάλεια;

Η παραδοσιακή οικογένεια αποτελεί σαφώς καταφύγιο για πολλούς. Είναι ένας θεσμός που τις τελευταίες δεκαετίες έπεσε σε αδράνεια, λοιδορήθηκε, ευτελίστηκε από την τηλεόραση κυρίως, αλλά τελικά αποδείχθηκε ότι στις μεσογειακακές χώρες αποτελεί στήριγμα και βασική αναφορά κοινωνικής συνοχής. Η πολυσχιδής οικονομική στήριξη της οκογένειας προς τους νέους φτάνει το 4% του ΑΕΠ στη Γαλλία (Le Monde, 12 Ιουνίου 2013), ενώ στην Ελλάδα, χωρίς επίσημες στατιστικές, μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι το αντίστοιχο ποσό, λαμβανονένων υπόψη των κοινωνικών πρακτικών (αγορά σπιτιού, νοικοκυριού, παροχή στέγης και τροφής) είναι τουλάχιστον διπλάσιο. Ωστόσο οι προοπτικές δεν είναι καλές. Σύμφωνα με έρευνα του ΕΒΕΑ στην ερώτηση «είστε αισιόδοξος ή απαισιόδοξος για την πορεία των οικονομικών της οικογένειας» το 74% των ερωτηθέντων απάντησε αρνητικά. (βλ εφημερίδα «Ελευθεροτυπία» της 1ης Οκτ. 2013). Επομένως κι ε΄δω θα προκύψουν αλλαγές, δυσκολίες και τριβές.

Στις μεσογειακές χώρες επικρατεί εδώ και αιώνες μια κοινωνική οργάνωση γύρω από την  οικογένεια, την κοινότητα, το χωριό. Η αστυφιλία όμως και η αλλαγή  του τρόπου ζωής (ατομικισμός, επιδειξιομανία και κυρίως καταναλωτισμός) μετά τη δεκαετία του ’60  δημιούργησε πολλές μικρές κλειστές κοινωνίες κι έτσι έχουμε κι εδώ πολλές μεταλλάξεις. Στη μοναξιά της μεγάλης πόλης προστέθηκε τώρα και η μοναξιά του Internet: ώρες μπροστά στην οθόνη του υπολογιστή, στα κινητά και στα SMS, εικονική ζωή, μοναξιά μέσα στη μοναξιά και το αδιέξοδο είναι πλήρες. Επιπλέον το κυβερνο-έγκλημα ανθεί, τα κυκλώματα πορνογραφίας και παράνομης διακίνησης ουσιών καραδοκούν, οι γονείς δεν ξέρουν πώς να αντιμετωπίσουν το νέο φαινόμενο.

Η Αθήνα, ως πρωτεύουσα πνίγεται στα προβλήματά της, δεν έχει λύση όσες παρεμβάσεις κι αν γίνουν, δεν έχει θέσεις εργασίας, η ανασφάλεια και η ανερχόμενη βία προκαλεί άγχος, ενισχύει τους εξτρεμισμούς, δημιουργεί περαιτέρω σύχγυση. Η κωμόπολη και το χωριό, είναι μια επιλογή, για όσους όμως είναι ικανοί να δεχθούν ότι το όνειρο της ψεύτικης ευμάρειας τέλειωσε. Η επιστροφή στο χωριό συζητείται πολύ και κυρίως γίνεται από ανάγκη επιβίωσης. Γίνεται φυσικά και ως επιλογή ζωής. Η γεωργία δεν είναι απλά ένας τυχαίος οικονομικός συντελεστής, εμπεριέχει όλα εκείνα τα στοιχεία που οριοθετούν παράλληλα έναν τρόπο ζωής. Προσωπική εργασία, συμπόρευση με τη φύση, άμεση σχέση με τους ανθρώπους, παράδοση, οικογένεια, συμμετοχή στην κοινότητα. Η γεωργία είναι μια ταπεινή αλλά πειστική απάντηση στο σημερινό αδιέξοδο και μια απάντηση στην κρίση. Πέρα από τα εμφανή πλεονεκτήματα που συνδέονται με τον τρόπο ζωής κοντά στη φύση, ο αγροτικός τομέας παρουσιάζει υψηλό δείκτη συνέργειας με άλλους κλάδους και τομείς της πραγματικής οικονομίας.

Η επιστροφή στο χωριό, πέραν των οικονομικών λόγων,  μπορεί να θεωρηθεί και ως επιλογή εναντίον της μοναξιάς; Ας το σκεφτούμε περισσότερο, γιατί και το χωριό, η κοινότητα στον τόπο μας, παρά τις ισχυρές ιστορικές της αναφορές, παρά την ανεκτίμητη συνεισφορά του κοινοτισμού στο εθνικό γίγνεσθαι, έγινε αντικείμενο συστηματικής λοιδωρίας. Οι χωρικοί ονομάστηκαν χωριάτες…Το άστυ βεβαίως δεν θέλει χωριάτες…. Δεν τους ήθελαν ούτε οι αστοί, ούτε οι αριστερά, ούτε και το σύγχρονο live style. Τους έπεισαν μάλιστα ότι είναι κατώτεροι των άλλων…. Το χωριό όμως σήμερα άλλαξε, είναι συχνά ένα χωριό σύγχρονο, όπου η πρόσβαση και η επικοινωνία είναι πλέον εύκολη, ειδικά με τη χρήση των νέων τεχνολογιών, οι υποδομές λειτουργικές, η ποιότητα ζωής καλύτερη σε σχέση με το δράμα των πόλεων, η καθημερινότητα πιο ανθρώπινη και κυρίως έχει μια οικονομία ζωντανή. Παραγωγή για αυτοκατανάλωση και εμπορία, μειωμένο κόστος ζωής, χαμηλά ενοίκια γης και σπιτιού, φτηνές υπηρεσίες.

Δεν υποτιμώ τα προβλήματα προσαρμογής στο χωριό, τις τοπικές αντιλήψεις, την αφόρητη κι εκεί μοναξιά των νέων, αφού τα περισσότερα χωριά μας σήμερα είναι κοινότητες γερόντων. Πιθανή διέξοδο αναζητώ. Εννοώ ένα χωριό, μια κωμόπολη, που στηρίζει συνειδητά και συστηματικά τα τοπικά μας προϊόντα, που εκπέμπει ποιότητα ανθρώπινων σχέσεων, κοινωνική συμμετοχή και ανθρώπινες σχέσεις και που ενισχύει την ευημερία του ατόμου μέσα από την συναισθηματική ασφάλεια της συμμετοχής του στην τοπική κοινότητα. Ενα χωριό όμως που είναι ζωντανό, που προσφέρει ακόμα και γη στους νέους που θέλουν να την καλλιεργήσουν, που παράγει, που αποτελεί οργανωμένη κοινωνία αλληλεγγύης και ζωντανή τοπική κοινότητα, που ζει μέσα  από την ουσιαστική συνεργασία των ανθρώπων, των παραγωγών, των βιοτεχνών, του εμπορίου, των τουριστικών επιχειρήσεων και των καταναλωτών.

Αυτός όμως ή αυτή που θα πάει στο χωριό πρέπει να εκτιμήσει σωστά όλες τις παραμέτρους: κοινωνικές, προσαρμογής, οικονομικές και κυρίως να λάβει την απόφαση για σκληρή προσωπική εργασία. Οι συγκρούσεις θα είναι ανπόφευκτες, αλλά η νέα γενιά έχει γνώσεις και κοινωνική εμπειρία.

Πεποίθησή μου είναι ότι έχουμε σαν κοινωνία όλα αυτά που χρειάζονται για να ξεκινήσουμε μια νέα πορεία, με ένα παραγωγικό μοντέλο, όπου ο πρωτεγενής τομέας θα έχει καθοριστικό ρόλο. Δεν πιστεύω ότι το μοντέλο της οικονομίας των υπηρεσιών αποτελεί τη λύση, αφού οι υπηρεσίες πρέπει να στηρίζονται στην παραγωγή και στη μεταποίηση. Αν όλα τα αγαθά είναι εισαγόμενα, δεν υπάρχει διέξοδος. Ακόμα κι αν έχουμε 30 εκατομμύρια τουρίστες κάθε χρόνο, δεν θα προκόψουμε. Αν όμως τα αγαθά που καταναλώνουμε είναι δικά μας, αν τα προϊόντα που προωθούν τα ξενοδοχεία στου τουρίστες παρα΄γονται εδώ, τότε το πράγμα αποκτά άλλη προοπτική. Θέλουμε λοιπόν ένα μοντέλο παραγωγικό, κατά βάση αγρο-κεντρικό, δηλαδή στην ουσία ένα ανθρωπο-κεντρικό, αφού χωρίς τον παραγωγό, τον άνθρωπο, δεν έχει ενδιαφέρον καμμία δραστηριότητα. Υπό την έννοια αυτή και για τους νέους άνεργους, η επιλογή του χωριού, του αγροτικού τομέα, ως δραστηριότητας για επιβίωση πρώτα και παραγωγή στη συνέχεια και ως τρόπου ζωής είναι σημαντική προσωπική αλλά και βαθύτατα πολιτική επιλογή, είναι επιλογή ανθρωπίνων σχέσεων, διαφορετικής οργάνωσης του κοινωνικού βίου.

Η ευημερία δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την κατοχή υλικών αγαθών. Ο αγρότης, ο παραγωγός μπορεί, χάρη στην επαφή του με τη φύση να αναδείξει τη νέα ισορροπία, δηλαδή την ηθική διάσταση της ανάπτυξης και την κοινωνική χρησιμότητα των παραγομένων προϊόντων. Οι αρχαίοι έλληνες ανέδειξαν την ισορροπία, την αίσθηση του μέτρου. « Ο αληθινός πολιτισμός προέρχεται μέσα από τη φύση και είναι αγνός, λιτός και απλός » (Masanobu Fukuoka). Το μέλλον μας θα διαμορφωθεί με βάση αυτές τις αρχές καθώς και από την συμμετοχή μας στην κοινότητα, γι αυτό το τέλος του υπερ-καταναλωτισμού και του ατομικισμού είναι πλέον ορατό. Ετσι όλα μπορούν να αλλάξουν. Σε αυτό το πλαίσιο ο αγρότης, ο παραγωγός, το χωριό με τα αυθεντικά του έθιμά του και τον ιδιαίτερο τρόπο ζωής, έχει ένα νέο κοινωνικό, πολιτισμικό και οικονομικό ρόλο. Ισως εδώ οι νέοι να βρουν ένα ρόλο, μια λύση, μια προοπτική.

Δεν υπάρχουν σήμερα άλλες ορατές λύσεις. Η επόμενη δεκατεία θα είναι δεκαετία ανασυγκρότησης της οικονομίας και της κοινωνίας σε μια άλλη βάση. Αυτή της προκοπής, της εργασίας, της παραγωγής, της συμμετοχής, των ανθρώπινων σχέσεων. Για να σπάσουμε οριστικά τον σημερινό φαύλο κύκλο.