Tο νέο ευρωπαϊκό δίλημμα

Αθανάσιος Θεωδωράκηςτου Αθανασίου Θεοδωράκη
πολιτικού επιστήμονα

 

Η οικονομική κρίση χτυπά την Ευρώπη στην καρδιά της, σε ό,τι είχε με κόπο κατακτήσει και την έκανε ξεχωριστή: στο κοινωνικό της μοντέλο. Φτώχεια, ανεργία, άστεγοι, νεόπτωχοι, η Ευρώπη κλονίζεται. Η εξέλιξη της σημερινής ξέφρενης παγκοσμιοποίησης αλλάζει τα δεδομένα, ανατρέπει τους πλανητικούς συσχετισμούς, περιθωριοποιεί τους αδύνατους. Η ίδια η Ευρώπη ωστόσο συνέτεινε σε συτή την εξέλιξη, ανήγαγε  την φιλοσοφία του άκρατου ανταγωνισμού σε δόγμα κι έπεσε τελικά, μετά το 1990, θύμα της ίδιας της πολτικής της. Η παγκοσμιοποίηση όπως εξελίσσεται σήμερα, ωφελεί περισσότερο τις αναδυόμενες δυνάμεις του κρατικού καπιταλισμού: Ευρώπη και Αμερική πληρώνουν μια διεθνή πολιτική που εξακολουθεί να βασίζεται στις αντιλήψεις της δεκαετίας του 1930 και στα δεδεμένα του διπολικού κόσμου.

« Παλιά λέγαμε: Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα. Σήμερα λέμε: Πολιτική ένωση ή βαρβαρότητα. Θα έπρεπε να πούμε: ομοσπονδιοποίηση ή έκρηξη και, στην τρέλα της έκρηξης, κοινωνική οπισθοδρόμηση, ανασφάλεια, ανεργία στα ύψη και φτώχεια. Θα έπρεπε να λέμε: Η Ευρώπη προχωρεί ένα βήμα παραπέρα και αποφασιστικά προς την πολιτική ενοποίηση ή βγαίνει από την Ιστορία και βυθίζεται στο χάος. Δεν υπάρχει άλλη επιλογή: πολιτική ένωση ή θάνατος ». Αυτά αναφέρονται μεταξύ άλλων στο Μανιφέστο των δώδεκα ευρωπαίων διανοουμένων σχετικά με τη μοίρα της Ευρώπης.(http://www.tanea.gr/gnomes/?aid=4784941).

Η οικονομική κρίση θέτει πραγματικά διλήμματα στην ΕΕ και στα κράτη-μέλη της. Στο κοινό τους Μανιφέστο οι ευρωβουλευτές Ντανιέλ Κοντ Μπεντίτ και Γκύ Βεροφστάτ (βλ. «For Europe. Manifesto for a postnational revolution in Europe») θέτουν κύρια θέματα. Η ΕΕ πρέπει να δράσει τώρα και προτείνουν μια ευρωπαϊκή ομοσπονδία, με ισχυρά ενωσιακά πολτικά όργανα, με νέες κοινές πολιτικές. Παράλληλα αναδεικνύουν το διττό χαρακτήρα της ΕΕ: αυτή απαρτίζεται τόσο από τα κράτη-μέλη όσο και από τους ευρωπαίους πολίτες και το άλμα προς τα εμπρός πρέπει να γίνει με τη συμμτοχή και των δύο αυτών καταστατικών συνιστωσών. Επαναστατικό; Αυτονόητο; Οχι και τόσο, αν το παραλληλίσει κανείς με τις γαλλικές προτιμήσεις μιας «ομοσπονδίας των κρατών-εθνών» αλλά και αυτές του γερμανού φιλοσόφου Γιούργκεν Χάμπερμας που επισημαίνει τις δυσκολίες, λόγω της ιστορικής εμπειρίας, δημιουργίας ενός ενιαίου, ομόσπονδου ευρωπαϊκού κράτους.

Το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο πρέπει αναγκαστικά να προσαρμοστεί στις νέες συνθήκες χωρίς όμως να χάσει την ανθρωπιά του. Μπορούμε να φαντασθούμε ένα συμβιωτικό μοντέλο ανοιχτής και δημιουργικής κοινωνίας, με αρχές, με σεβασμό του κράτους δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με δυναμική και βιώσιμη οικονομία αλλά και ισχυρό κοινωνικό μοντέλο, που εκφράζει μια νέα λειτουργική όσμωση του τριπτύχου κράτους-αγοράς-κοινωνίας. Αυτή είναι η νέα πολιτική πρόκληση, η νέα φάση της ευρωπαϊκής ενοποίησης και η Ελλάδα οφείλει να καταθέσει τις προτάσεις της. Η εμπειρία της κρίσης πρέπει να μας κάνει σοφότερους. Η συνέχιση των σημερινών πολιτικών, η δογματική στήριξη των κυρίαρχων θέσεων περί ανταγωνιστικότητας, παραγωγικότητας, κοκ, χωρίς κοινωνική διάσταση και μια νέου τύπου ανάπτυξη, οδηγεί σε αναζήτηση εθνικών λύσεων, σε κοινωνική καταστροφή, στο «όλοι εναντίον όλων», στην οπισθοχώρηση.

Πέρα λοιπόν από την πολτική της λιτότητας, υπάρχει μέλλον. Πέρα από τη σημερινή αμηχανία, το οικονομικό και κοινωνικό αδιέξοδο, υπάρχει προοπτική. Υπάρχει η «τελευταία ουτοπία» όπως λέει ο Ντανιέλ Κοντ Μπεντίτ ή το όραμα της Πολιτικής Ένωσης της Ευρώπης, όπως το οραματίζεται ο Ζακ Ντελόρ, αν αυτή θέλει να υπάρχει στον κόσμο που έρχεται. Δεν πρόκειται όμως για αυτοσκοπό, για θεσμικό ζήτημα, το περιεχόμενο ενδιαφέρει.

«Ανθρωπισμός ή βαρβαρότητα», αυτό είναι το σημερινό πραγματικό ευρωπαϊκό δίλημμα κι όχι τα παλαιά κομματικά, συντεχνιακά, αριστερο-δεξιά κλισέ και εξωπραγματικοί διαχωρισμοί που απαντώνται τόσο σε εθνικό και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η απάντηση σε αυτό το κρίσιμο δίλημμα θα κρίνει εν τέλει και το ευρωπαϊκό πείραμα, όπως αυτό εξελίχθηκε. Κι αυτό έχει μεγάλη σημασία ενόψει των συντελούμενων αλλαγών, της επερχόμενης ελληνικής Προεδρίας στην ΕΕ και των ευρωεκλογών του 2014.